رادیوگرافی پانورامیک یا پانورکس چیست؟

formlabs-form-2 (1)
پرینتر سه بعدی در علم دندانسازی
18 اردیبهشت 1397
CS-8100

رادیوگرافی پانورامیک یا پانورکس چیست؟

رادیوگراف پانورامیک یک اسکنر پانورامیک ایکس ری دندانپزشکی از فک بالا و پایین می‌باشد. این نوع رادیوگرافی تصویری دو بعدی از یک نیم دایره را از یک گوش به گوش دیگر نشان می‌دهد. رادیوگرافی پانورامیک فرمی از توموگرافی سطح کانونی است؛ بنابراین تصاویر به صورت چند سطحی گرفته می‌شوند تا در نهایت تصویر پانورامیک پدیدار شود.  این بدین معنی است که  فک بالا و آرواره‌ها در نقطه ی کانونی (focal trough) قرار داشته و ساختارهایی که در trough سطحی و عمیق هستند به صورت محو دیده می‌شوند. در حقیقت این همان عکس بزرگی است که همه‌ی دندان‌های فک بالا و پایین در آن قابل رویت است.

اسامی غیر اختصاصی دیگری که برای یک رادیوگراف پانورامیک مصطلح می‌باشند عبارت است از: پانورکس، رادیوگراف پانورامیک دندانپزشکی (dental panoramic radiograph) و پنتوموگرام؛ به اختصار شامل PAN، DPR، OPT و OPG می‌باشند. OPG مخفف کلمات Ortho Pantomo Gram می باشد. ریشه‌ی Ortho از ارتودنتیک به دندان باز برمی‌گردد.  ریشه Pan نمایش پانورامیک و tomogram تصویر اعضای بدن بیمار توسط اشعه ایکس است که بر روی صفحه‌ای ظاهر می‌شود. تصاویر حاصل یک نمای کلی از موقعیت دندان‌ها و اطلاعاتی از استخوان‌های فک (فک بالا و پایین) و همینطور اطلاعاتی از سینوس‌های فک فوقانی و مفاصل بین فک‌ها و جمجمه در اختیار قرار می‌دهد.


اجزای رادیوگرافی پانورامیک:

اجزای یک پانورکس دندانپزشکی شامل بازوی افقی چرخشی است که منبع ایکس ری بر روی آن تعبیه شده و یک جعبه حامل فیلم می‌باشد که به ترتیب در مقابل یکدیگر قرار گرفته‌اند. جمجمه‌ی بیمار مابین ژنراتور ایکس ری و فیلم قرار می‌گیرد. منبع ایکس ری در مقابل فیلم به صورت موازی قرار گرفته تا جریان اشعه را به حالت تیغه‌ی افقی با عرض ۴ تا ۷ میلی متر بر روی فیلم بعد از عبور از جمجمه‌ی بیمار مورد نظر وارد نماید. به علاوه، ارتفاع جریان اشعه، آرواره‌ها و فک بالا را پوشش می‌دهد. بازو حرکت کرده و حرکتش مانند چرخشی نسبت به مرکز  خواهد بود که بر روی یک مسیر اختصاصی می‌گردد. این دستگاه با امکان تنظیم پوزیشن‌های متفاوت و تغییر کنتراست، روشنایی و اشعه گاما شرایط تصویربرداری مناسب را حتی برای کودکان فراهم می‌سازد. حسگرهای مورد استفاده در این دستگاه از نوع حسگرهای دستگاه‌های سی تی اسکن می‌باشند که تاثیر بسزایی در افزایش کیفیت درمان‌های یک دندانپزشک خواهد داشت.


انواع فیلم‌های پانورامیک سنتی:

دو نوع مکانیسم حرکتی برای فیلم وجود دارد: یک نوع با استفاده از کاست کشویی تخت بوده که فیلم در داخل آن قرار می‌گیرد  و دیگری با استفاده از سیلندر چرخشی است که معمولا در آن اطراف فیلم زخمی می‌شود. دو سایز متفاوت استاندارد برای فیلم‌های پانورامیک استفاده می‌شوند: ۱۲*۳۰ سانتی‌متر و ۱۵*۳۰ سانتی‌متر . سایز کوچک‌تر ٪۸ کمتر دوز اشعه ایکس دریافت می‌کند.


پانورکس دیجیتال:

رادیولوژی ایکس ری دندانپزشکی با گذشت زمان از تکنولوژی فیلم (یعنی استفاده از مواد شیمیایی و تاریکخانه) فاصله گرفته و تکنولوژی دیجیتال ایکس ری جایگزین آن شده است که بر پایه‌ی سنسورهای دیجیتال و کامپیوترها می‌باشند. یکی از ویژگی‌های شاخص پانورکس دیجیتال در مقایسه با سیستم‌های مبتنی بر فیلم وسعت بسیار بیشتر جریان اشعه است. این بدان معنی است که اسکن‌های تکراری کاهش یافته و به تبع هزینه‌ها نیز کاهش می‌یابند و از میزان اشعه‌ی تابیده شده به بیمار بسیار کم می‌شود. تصاویر ایکس ری ثبت نشده نیز دوباره قابل چاپ هستند اگر فایل دیجیتال ذخیره شده باشد. از دیگر مزایای منحصر به فرد، رویت لحظه‌ای تصاویر، توانایی تغییر و ادیت، توانایی ارسال از طریق پست الکترونیکی برای بیماران و همکاران، بررسی آسان و قابل اعتماد، کاهش میزان تابش اشعه، عدم نیاز به تاریکخانه و در آخر عدم نیاز به مواد شیمیایی چاپ عکس می‌باشند. زمان تصویربرداری نسبت به دستگاه پانورکس قدیمی از 17 به 10 ثانیه کاهش یافته و بلافاصله بعد از تابش اشعه، تصویر بر روی کامپیوتر قابل رویت است. وضوح تصویر با بزرگنمایی به قدری بالاست که همانند رادیوگرافی دندان می‌توان طول ریشه تمامی تک دندان‌ها را به وضوح مشاهده کرد. چنین قابلیتی اندازه‌گیری دقیق پوسیدگی هر دندان برای ترمیم و عصب‌کشی را فراهم می‌آورد.

یکی از انواع سیستم‌های دیجیتال استفاده از صفحات فسفر پلیت به جای فیلم رادیوگرافی است. پس از آنکه اشعه‌ی ایکس ری به صفحه فسفر پلیت که در یک اسکنر خاص قرار دارد تابید و تصویر به صورت نقطه به نقطه ذخیره شد، یک دستگاه اسکنر اطلاعات را خوانده و دیجیتالی می‌نماید. تصاویر دیجیتالی ذخیره شده و بر روی صفحه کامپیوتر نمایش داده می‌شوند. این روشی مابین تکنولوژی مبتنی بر فیلم و تکنولوژی تصویربرداری مستقیم می‌باشد. این نوع ثبت تصاویر مانند پروسه ی فیلم می باشد زیرا شامل همان جعبه‌ی حمل می شود ولی از طرف دیگر متفاوت با پروسه ی فیلم است زیرا استفاده از مواد شیمیایی در تاریکخانه با پروسه ی اسکن جایگزین شده است. استفاده از صفحات فسفر پلیت چندان سریعتر از فیلم نبوده و کیفیت تصویر و دقت عملکرد آن نیز بحث بر انگیز می‌باشد. هر چند که سازگاری آن با هر نوع سیستم موجود؛ بدون هیچگونه تغییر، به دلیل آنکه فقط جایگزین فیلم شده است مزیت واضحی بشمار می‌رود. به علاوه در اغلب موارد اصطلاح ٬ایکس ری دیجیتال٬ برای تشخیص اطلاعات اسکن شده که در کامپیوتر قابل رویت هستند استفاده می‌شود.

نوع دیگری از تکنولوژی‌های تصویربرداری دیجیتال  استفاده از سنسورهای الکترونیکی است. اکثر آن‌ها در ابتدا از تبدیل اشعه ایکس به نور استفاده می‌کردند (با بکارگیری GdO2S و لایه CSI) اما بعد از آن، سنسورهای CCD و CMOS بکار گرفته شد. در تعداد کمی از آن‌ها یک ترتیب ترکیبی آنالوگ به دیجیتال را که در ابتدا ایکس ری را به جریان الکتریکی تبدیل کرده و سپس این جریان تصویری را به وسیله‌ی سیستمی  بر پایه تکنولوژی CMOS خوانده و نمایش می‌دهد می‌توان مشاهده نمود.

در سیستم‌های دیجیتال اخیر، کیفیت تصویر بسیار بالاتر از سیستم‌های سنتی مبتنی بر فیلم می‌باشد. پیشرفت‌های اخیر نیز از اضافه شدن Cone Beam 3D Technology در تجهیزات پانورکس دیجیتال یا OPG به عنوان یک استاندارد صحبت می‌شود.

 

موارد استفاده رادیوگرافی پانورامیک

  • تشخیص دندان‌های عقل پنهان و برنامه‌ریزی جراحی – شایع‌ترین مورد استفاده از این دستگاه مشخص نمودن دندان  عقل و آسیب آن به فک
  • تشخیص نبود استخوان پریودنتال و درگیری پری اپیکال
  • ردیابی منشاء درد دندان
  • ارزیابی‌های لازم برای قرارگیری ایمپلنت دندانی
  • ارزیابی ارتودنسی، قبل و بعد از اعمال آن
  • تشخیص ناهنجاری های پیشرفته مانند کروبوبیسم، دیسپلازی  cleido cranial
  • سرطان مرتبط با فک
  • اختلالات TMJ و anlylosis
  • تشخیص osteosarcom ،ameloblastoma، renal osteodystrophy موثر بر فک‌ها و hypophosphatemia
  • تشخیص و ارزیابی قبل و بعد از جراحی ناهنجاری‌های دهان و فک و صورت برای مثال شکستگی‌های dentoalveolar و فک پایین
  • سنگ‌های غدد بزاقی (Sialolithiasis)
  • سایر تشخیص‌ها و نیازهای درمانی

مکانیسم:

به طور معمول، بیمار باید یک دندان‌گیر پلاستیکی را گاز بگیرد تا تمام دندان‌های او، به خصوص تاج‌ها، به طور مجزا قابل رویت گردند. کل مدت زمان پروسه‌ی پانورکس دیجیتال معمولا در کمتر از یک دقیقه انجام می‌شود. زمان تابش اشعه به بیمار از 5.5 تا 22 ثانیه در هنگام چرخش دستگاه در اطراف سر بیمار متغیر است.

به موازات قرار گرفتن دستگاه (collimation) بدین معنی است که زمان چرخش، اشعه ایکس در هر فاصله ای به تنها بخشی از آناتومی تابیده می شود در حالی که با شروع چرخش در اطراف جمجمه بیمار، یک تصویر ترکیبی از بلوک فک بالا و پایین ثبت می شود. در عین حال که بازو در چرخش است، فیلم نیز در مسیری حرکت می کند که تصویر قسمت‌هایی از جمجمه را که ایکس ری به آن تابیده شده دریافت نماید. تمام تصاویری که به طور مجزا با یکدیگر همپوشانی دارند دارای بزرگنمایی یکسانی بر روی فیلم نیستند زیرا جریان اشعه واگرا است و تصاویر دارای نقاط تمرکز یا فوکوس متفاوتی هستند. همچنین تمام عناصر تصویر با سرعت یکسانی بر روی فیلم ظاهر نمی شوند زیرا بعضی از آنها در فاصله ی دورتر و بعضی دیگر نسبت به مرکز چرخش نزدیک‌تر هستند. سرعت فیلم به‌گونه‌ای کنترل می‌شود تا دقیقا با سرعت تابش اشعه به اجزای آناتومیکی قوس دندان‌ها که نزدیک به فیلم است سازگار باشد. در نتیجه، دندان‌ها با شفافیت زیاد ثبت می‌شوند در عین حال که مابقی اجزا با توجه به سرعت متفاوت گردش اشعه، محو یا تار نمایش داده خواهند شد.  تصویر پانورامیک دندان با تحریفات متفاوتی کشیده می‌شود زیرا بزرگنمایی افقی و عمودی هر دو به طور متفاوت در کل تصویر تغییر می‌نمایند. بزرگنمایی های افقی و عمودی به وسیله‌ی موقعیت نسبی اجزای ثبت شده در مقابل فیلم و ژنراتور، تشخیص داده می‌شوند. اعضایی که به ژنراتور نزدیک‌تر هستند زوم افقی بیشتری دریافت می‌کنند. زوم عمودی نیز بسته به موقعیت نسبی اجزا در مسیر کانونی می‌باشد. اعضایی که در مسیر کانونی قرار دارند زوم عمودی بیشتری دریافت کرده و محوتر هستند، در این حین اعضای خارج از مسیر کانونی هم زوم عمودی کمتری دریافت کرده و محو می شوند. نتیجه‌ی این مکانیسم تصویری است که بخش‌های در امتداد قوس فک پایین شفاف و مابقی آن محو ثبت شده‌اند. برای مثال، هر چقدر نواحی آناتومیکی radio-opaque باشند، ستون فقرات عریض و محو دیده می‌شوند تا همپوشانی با دندان‌های جلویی نداشته باشند. مسیر یا ناحیه‌ای که اجزا با شفافیت بسیار زیاد ثبت می‌شوند مسیر کانونی (focal path or focal trough) نامیده می‌شود.


مزایای اصلی رادیوگرافی پانورامیک:

  • پوشش کامل دندان‌ها و استخوان صورت
  • دوز پایین تابش اشعه به بیمار
  • راحتی انجام پروسه بر روی بیمار (قرار نگرفتن هیچگونه فیلمی در دهان بیمار)
  • توانایی استفاده از آن در بیمارانی که نمی‌توانند دهان خود را باز کنند به طور مثال در اثر trismus
  • نیاز به مدت زمان بسیار کوتاه برای ثبت تصاویر
  • راحتی ذخیره سازی اطلاعات نسبت به روش‌های سنتی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *